MERKWAARDIG DUBBEL JUBILEUM :
De Asschenaar 90 jaar oud en oudste weekblad van België
Odilon Van Geertruyen 95 jaar en oudste drukker van 't land
door Eugeen Van den Broeck
Dit jaar 1961 is het bekende plaatselijke weekblad "De Asschenaar" - dat onafgebroken, en in weerwil van alle spellingswijzigingen, zijn oorspronkelijke naam is blijven voeren - negentig jaar geworden. Het werd inderdaad gesticht in 1871 door de heer Adolf Van Geertruyen (resp. vader, grootvader en overgrootvader van de huidige uitgevers). Naar uit zeer bevoegde bron wordt vernomen, is "De Asschenaar" het oudste, nog steeds verschijnend, plaatselijke weekblad van het land.
Vermeldenswaard bij dit ongewone jubileum, is het feit dat de heer Odilon Van Geertruyen, zoon van de stichter en diens opvolgen als uitgever, op het ogenblik van het verschijnen van dit Ascania-nummer, zijn vijfennegentigste verjaring viert, nl. op l december 1961. Dat is al heel wat op zichzelf, doch daarbij dient aangestipt dat deze eerbiedwaardige grijsaard nog elke dag van 8 tot 18 uur present is in de drukkerij en er nog daadwerkelijk de hele dag meewerkt om de vele kleine werkjes, die in het bedrijf even noodzakelijk zijn als de grote, op te knappen. Hij zal dan ook wel de oudste praktiserende drukker zijn van het land.
De "oudste drukker" van het land, steeds bedrijvig in zijn werkhuis aan "het oudste weekblad in den lande", dat is wel iets dat een heemkring als Ascania niet onbewogen kan laten. Daarom en daarover dan onderstaande bijdrage!
Dendermonde, Puurs, Asse
"De Asschenaar" werd gesticht in 1871 door Adolf Van Geertruyen.
In dat jaar was Frans Xavier de Viron burgemeester van Asse, Aimé Bernaerts vrederechter en Petrus Danis pastoor -deken; in dat jaar ook werd Theofiel De Lantsheere, geboren Assenaar, minister van justitie.
Wie was Adolf Van Geertruyen?
Adolf Van Geertruyen, de vader van de alomgekende Odilon, oudste drukker van het land, de grootvader van Adolf met de sympatieke bijnaam "de Pers" en de overgrootvader van Odilo, zoon van voorgaande, allen nog steeds werkzaam in hetzelfde drukkerijbedrijf, was een Dendermondenaar van geboorte.
Adolf was drukker van stiel en baatte, samen met zijn schoonbroer Baeté, een drukkerijbedrijf uit te Puurs. De vraag is: hoe kwam deze Dendermondenaar, werkzaam en toen ook wonende te Puurs, in de gemeente Asse terecht? Doodeenvoudig: door toevallige familierelaties.
De vader van Louis Borré, gemeenteontvanger te Asse, kwam regelmatig op familiebezoek te Puurs, maakte er kennis met de twee drukkers Van Geertruyen en Baeté en wist de eerste te overreden zich zelfstandig te komen vestigen te Asse, een grote, bloeiende gemeente, waar geen enkele drukker woonde en waar misschien wel kans was om er met een weekblad te starten. De Dendermondenaar uit Puurs, Adolf Van Geertruyen, nam zijn levenskans waar en... vestigde zich te Asse.
Van de Schipper, over de Kattestraat, naar de Nieuwstraat
Voor Adolf Van Geertruyen, die in 1871 naar Asse verhuisde, stelde zich de kwestie waar hij zich als drukker zou vestigen. Hij kwam eerst terecht op de Schipper, in een huis van L. Van Ginderachter, verhuisde enkele tijd nadien naar de Kattestraat, in het huis Bondt, en kwam ten slotte terecht in het huis thans bewoond door Jef Engels, op de Steenweg.
Op 16 september 1894 volgde zijn zoon Odilon hem als drukker op. De drukkerij verhuisde toen naar de Weversstraat, naast de woning van Neleke Cens en kwam daarna terecht in de Nieuwstraat, in het huis waar voor 't ogenblik herbergier De Beul woont. Toen dit gebouw "en masse" met de hoek van de Nieuwstraat (voor 't ogenblik apoteek Piet Borré en pasteiwinkel Juul De Riemaecker) verkocht werd, stond Odilon weer "op straat". Maar een ongeluk komt nooit zonder zalving: hij kocht het huis op de Steenweg waar nu beenhouwer Moeinsken woont. Toen kwam het grote ogenblik: de Delhaize-winkel op de hoek zou eveneens verkocht worden...
Deze zeer oude woning "In 't Wintmoleken" was vroeger jaren een bekende bakkerij geweest. Tot vóór enkele jaren kon men er nog een reusachtige bakoven zien, ingemetseld in de keldering, tot onder de herberg van Wiske Coppens. Na bakkerij werd het postgebouw - jarenlang zag men er, langs de achterkoer, de "grillen" van het postbureel. Ten slotte werd er een Delhaize-winkel in ondergebracht. Op 12 oktober 1912 kocht Odilon Van Geertruyen dit prachtig gelegen hoekhuis van Mr Van Linthout, eerste klerk van notaris Crick, voor 14.700 frank, vermeerderd met 1.350 fr. beschrijvingskosten.
In 1950 werd dit hoekhuis afgebroken voor nieuwbouw; na heel wat tribulaties en geschrijf, werd het daarna onteigend en totaal gesloopt: woonhuis en drukkerij werden gans nieuw opgetrokken en door een kerkwegel van mekaar gescheiden. De zeer oude gevelsteen van "In 't Wintmoleken" ligt nu in bewaring bij steenkapper Soeiken Goossens, tot hij zijn definitieve plaats zal krijgen in een mogelijk op te richten dorpsmuseum.
Dat is de geschiedenis - vol afwisseling en met de vele verhuizingen - van de drukkerij van "De Asschenaar", ons op zaterdag 18 november 1961, met namen en data erbij, verteld door de 95-jarige Odilon Van Geertruyen, tweede drukker-uitgever-eigenaar in de rij van deze drukkersfamilie.
Drukkerijuitrusting
Wat nu de uitrusting van dit drukkerijbedrijf betreft, hebben wij het volgende kunnen achterhalen. Drukker Adolf Van Geertruyen stak op de Schipper van wal met de handpers "Julien", het enige exemplaar van dit merk in geheel België; er volgden daarna een handpers "Vandermeulen", een pedaalpers "Ster" en in 1904 een "Liberty".
In 1912, toen Odilon Van Geertruyen definitief de hoek van de Nieuwstraat betrok, werd de handpers verkocht en kwam er een mechanischee pers in de plaats. Deze grote pers was, vooral voor een buitengemeente, een echte revelatie in het drukkerijbedrijf ; men kon er niet alleen alle drukwerken en het weekblad "De Asschenaar" op drukken, maar ook - en dat was van grote betekenis - affiches van groot formaat.
De eerste grote plakbrief welke op deze nieuwe pers werd gedrukt, was de affiche van het 600-jarig jubileumfeest van de hh. Kruisen van Asse in 1912. De hoofding in meerdere kleuren gedrukt (steendruk te Brussel uitgevoerd) was eigenhandig getekend door Odilon zelf en opgesmukt met foto's van de kerk, Kruisborre, enz., genomen door deken Aerts. De tekst binnen de omlijsting werd gedrukt op de nieuwe mechanische pers van Odilon.
- Ja, ja, merkte Odilon op, ik ben eens curieus of de affiche van het 650-jarig jubileumfeest van de hh. Kruisen in 1962 - rekening gehouden met de kunstsmaak van deze tijd, maar ook met de drukmogelijkheden - het zal kunnen halen op het werk dat wij toen leverden?
In 1931 werd een tweedehands-linotype aangekocht. Alhoewel Odilon steeds in alle opzichten met zijn tijd en, wat zijn bedrijf betreft, met de ontwikkeling van het drukkerijwezen, meeging, toch was zijn zoon Adolf een product bij uitstek van de moderne ontwikkeling.
Een linotype in een dorpsdrukkerij? Dat was haast ondenkbaar. Het was ten andere enig in de geschiedenis van het drukkerijwezen op het platteland. Adolf was voor de snelle vooruitgang. Hij was op de hoogte van wat op gebied van drukkerijmachines op de markt verscheen. Nochtans had hij, evenals zijn vader, de stiel thuis geleerd - van vader op zoon. Nooit bezocht hij 'n vakschool of was hij leerjongen in een of ander groot drukkerijbedrijf. Het handzetten zat - en zit - al de Van Geertruyens in de vingers. Maar om te kunnen concurreren, om sneller en beter en méér werk te kunnen leveren, was, naar de mening van Adolf, een "linotype" onontbeerlijk. En vader Odilon was akkoord. Slechts een korte opleiding bij Plantin volstond: direct had Adolf de techniek onder de knie. En... gezien het hier ook een "occasie" gold, viel de "linotype" alle vijf voet "slook". 't Zoeken, prutsen en repareren brachten mee dat Adolf het ingewikkeld mechanisme weldra op zijn duimke kende... In 1932 reeds werd het oude karkas vervangen door een spiksplinternieuwe "intertype" die ge in gelijk welke drukkerij op het platteland niet moet gaan zoeken.
Men heeft op een "intertype" goede en zeer goede zetters, maar wat Adolf uit zijn machine haalt, zullen weinigen hem nadoen. De "intertype" kan zijn vingerwerk bijna niet bijhouden.
Het drukwerk en de drukuitgaven
In de drukkerij Van Geertruyen werd in de loop van haar 90-jarig bestaan alle soorten werk gedrukt: handelsdrukwerk, communiebeeldekens en andere prentjes, trouwbrieven, feest-programma's, uitnodigingen voor bakschieting en wipschieting, verkoopaffiches, spijskaarten, aanplakbrieven voor allerlei feestelijkheden - we maakten reeds melding van de prachtige jubileumaffiche van de hh. Kruisen in 1912...
Het bleef echter niet bij gelegenheidswerk. Hier werden of worden nu nog gedrukt :
1. Ons heemkundig driemaandelijks tijdschrift "Ascania"; in 1962 gaat het zijn tweede lustrum in.
2. "De Gong", het driemaandelijks tijdschrift van het Koninklijk Ateneum te Asse.
3. "Ontvoogding", het weekblad van de plaatselijke Socialistische Partij.
4. "De Klepel", het weekblad van de plaatselijke Katolieke Partij "De Gilde" (heeft opgehouden te bestaan).
5. "Dolf de Zoutman", een novelle van Eugeen Van den Broeck, vooraf in afleveringen verschenen in "De Asschenaar".
6. "Rieke Flek", een humoristische novellenbundel van Adolf Van Geertruyen zelf.
7. Verscheidene werkjes van meester Karel Pletinckx.
8. Ten slotte ook en vooral het weekblad " De Asschenaar ".
"De Asschenaar"
Zoals hoger vermeld kwam het eerste nummer van "De Asschenaar" van de pers in 1871, in de drukkerij die toen als eerste in de rij van de talrijke verhuizingen, ondergebracht was in een gebouw op de Schipper. Dat was in de volle zomer van 1871, nu 90 jaar geleden!
Het allereerste nummer moet nog bestaan en bevindt zich ergens bij een Assenaar. Het werd tentoongesteld in 1927, ter gelegenheid van de folkloristische tentoonstelling in het Gasthuis te Asse. Aan meester Juul Bogaert, mede-organisator, werd toen door Adolf Van Geertruyen gevraagd wie er de eigenaar-bezitter van was. Het mocht echter, naar meester Bogaert verklaarde, niet bekend gemaakt worden, daar de eigenaar ervan wel - en niet ten onrechte - wist dat de familie Van Geertruyen dit enige exemplaar te allen prijze in haar bezit zou gewild hebben.
Vijf- tot zesmaal veranderde "De Asschenaar" van formaat, maar telkens bleef de titel in dezelfde oorspronkelijke oude spelling. De inhoud van "De Asschenaar" is in de loop van het 90-jarig bestaan steeds gelijkaardig gebleven: plaatselijk nieuws (geboorten, huwelijken, sterfgevallen), gemeenteberichten, kermissen, duivensport, een pittig hoekje "'t Schijnt", een volksfeuilleton, wat gewisseld algemeen nieuws, wetenschappelijke en wetenswaardige artikels, annonces, notariële aankondigingen, toneel en sport, enz... Evenals de jaarlijkse typische almanak.
Een indrukwekkend aantal jaargangen waaruit men over een ganse eeuw haast het dorpsleven van Asse kan distilleren in zijn levens- en seizoenenwisseling, zijn kunst en volksleven, zijn handel en wandel, zijn taal en humor.
Praktisch bestonden er geen medewerkers. De Van Geertruyens moesten zelf voor de kopij zorgen, alhoewel ingezonden stukken graag - op verantwoordelijkheid van de auteur - opgenomen werden.
De Asschenaar verscheen ook, op enkele nummers na gedurende de eerste wereldoorlog. Elke week moest er dan iemand van de kinderen te voet naar Brussel om de proeven voor te leggen aan de Duitse censuur. Het gebeurde dan meer dan eens dat de helft van de gazet met rood potlood was doorgehaald. Deze met rood potlood doorgehaalde en gestempelde nummers worden nog bij Van Geertruyen bewaard. Dan maar weer te voet naar Asse en dan moest de gecensureerde helft vliegensvlug volgepropt worden met nieuw zetsel - allemaal handwerk! Kort vóór de wapenstilstand scheelde het niet veel of hun bedrijf werd door de Duitsers in beslag genomen.
De familie Odilon Van Geertruyen
Drukker Odilon Van Geertruyen werd geboren te Puurs op l december 1866. Hij is dus dit jaar 95 geworden. - In 1894 huwde hij Maria Coomans, uit de bekende familie "Pijkes" van Asse.
Uit dit huwelijk sproten vijf kinderen :
1. Jeanne, gehuwd met François Billet, fotograaf te Asse (Steenweg).
2. Leon, gestorven op 20-jarige leeftijd.
3. Bertha, eveneens overleden.
4. Margriet, gehuwd met Kamiel Van den Broeck wonende te Tenberg
5. Adolf, gehuwd met Maria Van Campenhout; hun zoon, Odilo huwde Georgette Raes, eveneens van Asse.
Adolf is de opvolger-drukker, terwijl diens zoon Odilo eveneens in de drukkerij werkzaam is.
Al de kinderen van Odilon Van Geertruyen waren in hun jonge tijd, en sommigen ook later nog, werkzaam in de familie-drukkenj. Allen waren ze door en door vertrouwd met het zetten met onderkas- en bovenkas, met de drukmachines en het drukken, met het proeflezen en corrigeren, met het plooien tellen en verpakken...
Jeanne was een buitengewone handzetster. Kwamen vrienden-drukkers op bezoek, dan stonden die met open mond te kijken naar het vlugge en accurate handwerk van de oudste dochter Margriet was de specialiste in het drukken op de "Liberty" waar telkens met de voet met een forse duw moest gestampt worden. Zij was gehard in dit werk. Op zekere dag, nadat ze een drietal dagen had leren rijden met de fiets, reed ze met vriendinnen naar Antwerpen, heen en terug. Toen ze in de valavond thuis kwam, zei ze: ik rij nog eens efkes naar Ternat. Fietsen, beenbeweging dus, was kinderspel voor Margriet, zodanig was haar beenspierstelsel gehard door het dag-aan-dag trappen op de "Liberty".
Over Adolf hadden wij het reeds. Een artikel voor "Ascania" met Latijnse en oud-Nederlandse teksten, komt van onder zijn vingers vandaan met amper een paar zetfouten... En het moet ook gezegd dat onder zijn leiding talrijke flinke leerlingen-drukkers werden gevormd, die overal elders een goede faam genieten. De zelfstandig gevestigde plaatselijke drukker René De Rop bijvoorbeeld leerde zijn stiel bij Adolf en weet te getuigen over zijn leermeester dat hij nooit zo'n accurate "zetter" ontmoet heeft. - Hij was voor ons zeer streng, wist steeds de gepaste opmerkingen te maken en deed ons onverbiddelijk herbeginnen. Dank zij zijn eigen vakmanschap en zijn gestrengheid, heeft hij van ons drukkers en linotypisten gemaakt die overal hun man kunnen staan. Hij drinkt gaarne een pint en meer dan één ook, maar in zijn drukkerij en achter zijn "intertype" is hij de stielman die niet van zijn stuk te brengen is. Ik ben hem ten zeerste dankbaar voor de flinke en strenge opleiding die ik bij hem mocht genieten. Ook nu nog ben ik er thuis en kan ik beroep doen op zijn kennis en op zijn medehulp...
Dat is een getuigenis niet alleen voor Adolf maar voor gans het geslacht Van Geertruyen.
Trouwens de andere drukkers van Asse en elders weten dat ze voor bepaalde drukwerken steeds beroep mogen doen op Van Geertruyen.
De oudste drukker van 't land
Odilon Van Geertruyen, 95 jaar geworden, samen vergroeid met de 90 jaar geworden "Asschenaar"! Wij hadden dit dubbel jubileumartikel eigenlijk met zijn persoon moeten beginnen.
Gans Asse, en de mensen, vooral de drukkers, van uren in de omtrek, kennen Odilon. Een lang opgeschoten mannemens, de jongste jaren eventjes gebogen van rug, met zijn lange, spitse, grijze baard en ogen die tintelen van jeugdige levensblijheid... Zijn stem klinkt wat scherp en hoog. Zijn woorden komen traag en gemeten uit zijn goed hart geborreld. Passeert U langs de kerkwegel voorbij de drukkerij Van Geertruyen, dan ziet ge hem vóór het raam zitten: in de week proeflezend met een vergrootglas of affiches of ander drukwerk aan 't plooien, 's zondags zijn dagblad lezend, eveneens met een vergrootglas.
- De jongste drie, vier maanden heb ik 't lezen moeten stopzetten. Zelfs met mijn sterkste vergrootglas gaat het niet meer.
't Is erg, en verdrietig! Maar ja, 't kan niet blijven duren, eh! 's Zondags altijd op zijn zelfde plaatske in de hoogmis.
- Ik kan in mijne kerkboek niet meer lezen. Maar Ons Heer verstaat mij zo ook wel!
Tot deze zomer toe zagen wij Odilon iedere zondag zijn toerken maken. Eerst naar Margriet op Tenberg, en dan bij Georges Louies aan de statie en in 't Bareelken in de Weversstraat. En soms al eens bij Schepper, bij Dooms, en bij Netteken van de Waal.
Vroeger jaren deed Odilon regelmatig zijn klanten met Dolfke Legrand; alle maandagen naar de plaatselijke kermissen, waar dan elke herberg trouw bezocht werd.
Maar in de week: te 8 uur stipt op "zijn werk" in de drukkerij, tot 's avonds 6 uur stipt... Tot nu toe nog, alle dagen, precies of hij zijn daguur moet gaan kloppen... Ha, neen, van de drukkerij is Odilon niet te scheiden, dat is zijn lang leven en... hoe verwonderlijk U dat ook moge toeschijnen, hij trekt er nog zijn streng.
- De fouten blinken in mijn ogen! zegt hij.
Wanneer de correcties uitgevoerd waren, dan nog wist hij met zijn vergrootglas wolfijzers te ontdekken.
- Ik heb alzeleven met mijn volle goesting de drukkersstiel uitgeoefend. Het is een schone stiel en men kan er zijn boterham mee verdienen, maar men moet zijn werk oppassen en met zijn tijd kunnen meegaan.
En inderdaad, Odilon wist met zijn tijd mee te gaan. Hij was 90 jaar oud en nog wist hij zich, kwestie correctie, aan te passen aan de moderne spelling.
Odilon telt vele vrienden. Oude vrienden die reeds vele jaren dood zijn. Emmanuel Hiel, uit Dendermonde, bijvoorbeeld, die door hem aangezet werd om het gedicht voor de Mariafeesten te Asse te schrijven; kunstschilder Lamiroy ook, waarvan hij een pentekening ontving... En al de oude, overleden of nog levende Assenaren waarmee hij haast een eeuw lang samen leefde: in dorpsvreugde, oorlogsleed en plaatselijke politieke tribulaties. Hij heeft met "De Asschenaar" de stempel gedrukt op ons dorpsleven van de jongste eeuw, hij heeft een schat van docu-mentatie opgeborgen, waaruit de plaatselijke geschiedschrijving graag zal blijven putten, hij is met zijn persoon en zijn persoonlijkheid een type geworden van Asse, niet in de rij van de humoristische dorpsfilozofen, maar wel in de rij van de degelijke families van Asse, voor wie men letterlijk en figuurlijk zijn hoed afneemt.
Ikzelf heb steeds veel bewondering voor Odilon gekoesterd. Is het omdat zijn dochter met een Van den Broeck getrouwd is? Is het omdat hij mijn "Dolf de Zoutman" op de markt bracht? Daarvoor wellicht, maar nog veel meer om zijn gemoedelijk, onverbloemde omgang en omdat hij drukker is en uitgever, de man die het vrije democratische woord respecteert en de gedachte blijvende gestalte geeft voor het nageslacht.
Odilon, ook zonder vergrootglas, geef uw vaan niet af!... Blijf nog trouw aan de drukkerij en aan uw plaatsken in de hoogmis. Straks wordt het weer zomer: dan zien we U weer op weg naar Tenberg bij Margriet, bij Georges Louies en in 't Bareelken. Zó wordt ge vast en zeker honderd jaar. En... "De Asschenaar" volgt u op de voet,
Eugeen Van den Broeck
